కామ క్రోధ మోహ లోభ మద మాత్సర్యాలు అనే ఆరు దుర్గుణాలను అరిషడ్వర్గాలని అంటారు. మానవ హృదయంలో దాగివుండే ఈ అంతశ్శత్రువులు అత్యంత ప్రమాదకరమైనవి. వీటితో పాటు అహంకారం, ఈర్ష్య, అసూయ, ద్వేషాలు తోడైతే అవి మనిషి వివేకాన్ని పూర్తిగా కప్పివేస్తాయి. ఉత్తమ సంస్కారం కలిగిన సత్పురుషులను, పరమ శాంతులను సైతం అధోపాతాళానికి దిగజార్చే శక్తి ఈ దుర్గుణాలకు ఉంది. ఎంతటి మహానుభావుడైనా అరిషడ్వర్గాల వలలో చిక్కితే తన సర్వస్వాన్ని కోల్పోక తప్పదు. ఈ పరమ సత్యాన్ని లోకానికి చాటిచెప్పే ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ దేవీ భాగవతంలో కనిపిస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక గాథ మాత్రమే కాదు, మానవ మనస్తత్వానికి, ఆత్మనిగ్రహ ప్రాముఖ్యతకు నిలువెత్తు నిదర్శనం.
పూర్వం రాజర్షి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఒకనాడు బ్రహ్మర్షి వశిష్ఠుని దర్శించడానికి ఆయన పవిత్ర ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. వశిష్ఠుడు నిత్యసత్య వ్రతుడు, క్షమాగుణ సంపన్నుడు, అచంచల శాంతమూర్తిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అటు విశ్వామిత్రుడు మహా పరాక్రమశాలి, అపార ప్రజాబలం కలిగిన చక్రవర్తి అయినప్పటికీ, ఇంకా ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని సాధించవలసి ఉంది. అటువంటి గొప్ప తపస్సంపన్నుడైన విశ్వామిత్రునికి వశిష్ఠుడు పరమాదరంతో స్వాగతం పలికాడు. సమస్త రాజోపచారాలు చేసి గౌరవించడమే కాకుండా, విశ్వామిత్రుడితో పాటు వచ్చిన ఆయన సువిశాల సైన్యానికి, సమస్త పరివారానికి భక్ష్య భోజ్యాలతో కూడిన అద్భుతమైన విందును ఏర్పాటు చేశాడు. వశిష్ఠుని వద్ద ఉన్న నందిని అనే దివ్యధేనువు సహాయంతో క్షణకాలంలో ఆ దివ్యమైన పిండివంటలు, అమృతతుల్యమైన ఆహారపదార్థాలు సిద్ధమయ్యాయి. అడవిలో అంతటి మహారాజ విందును అపార పరివారానికి ఒక్క నిమిషంలో సమకూర్చడం చూసి విశ్వామిత్రుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆ ఆశ్చర్యం కాస్తా క్రమంగా దురాశగా, అహంకారంగా మారిపోయింది. భోజనాలు ముగిసిన తర్వాత విశ్వామిత్రుడు వశిష్ఠునికి నమస్కరించి, కోరిన వస్తువులను క్షణంలో సృష్టించే ఈ కామధేనువు మహారాజునైన నా వద్ద ఉండటమే తగినది, కాబట్టి దీనిని నాకు ఇవ్వవలసిందిగా కోరాడు.
వశిష్ఠుడు ఆ అభ్యర్థనను సున్నితంగా తిరస్కరించాడు. దేవకార్యాలకు, నిత్య హోమాలకు ఆ గోవు పాలు ఎంతో అవసరమని, కాబట్టి దానిని ఇవ్వడంకుదరదని స్పష్టం చేశాడు. ఆ నిరాకరణ విశ్వామిత్రునిలో దాగివున్న రాజస అహంకారాన్ని, క్రోధాన్ని రేకెత్తించింది. ఈ దేశానికి సార్వభౌముడిని నేనేనని, నా ఆజ్ఞను ఎవరూ ధిక్కరించలేరని పట్టుబట్టాడు. వశిష్ఠుడు శాంతంగానే ఉన్నప్పటికీ, విశ్వామిత్రుడు లొంగలేదు. ఇద్దరి మధ్య మాట పెరిగింది. ఈ ఇద్దరి మధ్య కేవలం ఈ గోవు గురించే కాకుండా, సత్య హరిశ్చంద్రుని నిష్ఠను నిరూపించే విషయంలోనూ, త్రిశంకు స్వర్గ నిర్మాణంలోనూ ఎన్నో వివాదాలు జరిగాయి. ప్రతి సందర్భంలోనూ వశిష్ఠుని ధర్మనిష్ఠ ముందు విశ్వామిత్రుని పంతాలు, పట్టింపులు అపజయాన్ని చవిచూశాయి. అహంకారానికి, ఆధ్యాత్మిక నియమాలకు మధ్య జరిగే నిరంతర సంఘర్షణకు వీరి వివాదాలే ప్రతీకలుగా నిలిచాయి. ఇక్కడ కూడా వివేకాన్ని కోల్పోయిన విశ్వామిత్రుడు తన సైన్యాన్ని పురమాయించి ఆ నందిని ధేనువును బలవంతంగా లాక్కువెళ్లాలని ప్రయత్నించాడు.
ఆ పవిత్ర గోవు తనను రక్షించమని వశిష్ఠుని దీనంగా ప్రార్థించింది. వశిష్ఠుడు పరమ శాంతమూర్తి కావడంతో, శస్త్రాలు పట్టి యుద్ధం చేసే సైనిక శక్తి తనకు లేదని, నిన్ను నీవే రక్షించుకోవాలని సూచించాడు. అప్పుడు ఆ దివ్యధేనువు అపారమైన ఆగ్రహంతో హుంకరించింది. ఆ హుంకార ధ్వని నుండి వేలాది మంది పరాక్రమవంతులైన యోధులు పుట్టుకొచ్చి విశ్వామిత్రుని అక్షౌహిణీ సేనలతో భీకర యుద్ధం చేశారు. అహంకారంతో వచ్చిన ఆ సైన్యమంతా క్షణకాలంలో సర్వనాశనమైపోయింది. వశిష్ఠుని బ్రహ్మతేజస్సు ముందు, తపశ్శక్తి ముందు తన అస్త్రశస్త్రాలు, సైన్యాలు సాటిరావని విశ్వామిత్రుడు గ్రహించాడు. ఓటమిని అంగీకరించి వశిష్ఠునికి క్షమాపణలు చెప్పి వెనుదిరిగాడు.
అయినప్పటికీ అతని హృదయంలో అవమాన భారం, ప్రతీకారేచ్ఛ అనే అగ్ని చల్లారలేదు. వశిష్ఠుని కంటే గొప్ప తపస్సంపన్నుడై బ్రహ్మర్షి స్థానాన్ని సంపాదించాలని, ఆ శక్తితో తిరిగి వశిష్ఠునిపై విజయం సాధించాలని సంకల్పించుకుని ఘోర తపస్సు కోసం అరణ్యాలకు వెళ్లాడు. దుర్గుణాల ప్రభావం వల్ల ఒక మహారాజు ఎంతటి పతనానికి గురయ్యాడో ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. మరొకవైపు, నిత్యం వేదాధ్యయనం, యజ్ఞయాగాదులతో, ప్రశాంతతతో విరాజిల్లే వశిష్ఠుని ఆశ్రమ ప్రాంగణం విశ్వామిత్రుని అహంకారం కారణంగా రక్తపుటేరులతో, శవాల గుట్టలతో అపవిత్రమైపోయింది. వశిష్ఠుని లాంటి మహర్షి ఎటువంటి తప్పు చేయకపోయినా, పరుల దుర్గుణాల వల్ల ఏర్పడిన ఆ అశాంతిని భరించాల్సి వచ్చింది. ఆ పవిత్ర ఆశ్రమంలో పూర్వపు ఆధ్యాత్మిక శోభను, పవిత్రతను పునరుద్ధరించడానికి వశిష్ఠుడు తిరిగి వందలాది సంవత్సరాలు కఠోర తపస్సు చేయాల్సి వచ్చింది.
అరిషడ్వర్గాలు అనేవి ఎంతటి జ్ఞానులనైనా, తపోధనులనైనా అధోపాతాళానికి దిగజారుస్తాయనడానికి ఈ గాథ ఒక నిదర్శనం. మనిషి బాహ్య శత్రువులను జయించడం కంటే, తన అంతరంగంలో ఉండే కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలను జయించడమే అత్యున్నతమైన విజయం. ఆత్మనిగ్రహం, శాంత గుణం, సత్య నిష్ఠ మాత్రమే మనిషిని ఉన్నత శిఖరాలకు చేరుస్తాయి. అంతఃశుద్ధి లేని బాహ్య శక్తి ఎంతటిదైనా నిష్ప్రయోజనమే. ప్రతి ఒక్కరూ తమ లోని దుర్గుణాలను గుర్తించి, వాటిని వివేకంతో అధిగమించినప్పుడే నిజమైన ఆనందం, ఆత్మిక వికాసం సాధ్యమవుతాయి. వశిష్ఠుని ఓర్పు, విశ్వామిత్రుని అహంకారం మనకు ఏది శాశ్వతమైనదో బోధిస్తాయి.
